Gizli Celse Zabıtlarına Göre Kurtuluş Savaşı’nda TBMM (2) Ayaklarında Çarık Yoktu!
Bu vatan evlatları Kurtuluş Savaşı’nın hangi şartlar altında yapıldığını çok iyi bilmelidir. Gizli celse zabıtlarını okuduğumda zaman zaman gözyaşlarıma hâkim olamadım. Milletvekilleri, “Cepheyi dolaştık. Çıplak ayaklı askerleri gördük” diyor. Yani ayaklarında bırakın çarığı, hiçbir şey yok. Yemen Cephesi’nden gelmiş askerler var. Oradaki elbiseler ince. Eskişehir’in o dondurucu soğuğunda titreşiyorlar. Askerin su içecek matarası yok. Birliklere su taşıyacak fıçılar yok. Yiyecek ekmek yok. Hey gidi Mehmetçik dedem! Senin ellerinden öperim! Allah sizlerden razı olsun. Bunları okuyunca o koca yürekli, imanlı insanları daha çok sevdim. Bu vatanın değerini çok iyi bilmek gerektiğini daha iyi anladım.
Müdafaai Milliye Vekili ve Kozan Milletvekili Fevzi Paşa, “Askeri çıplak gördük” diyen milletvekiline cevap vermek için çıktığı kürsüde 21 Ekim 1920 tarihindeki konuşmasında, elbise fabrikalarının olduğu İstanbul’un düşman işgali altında olduğunu, Bursa’daki kumaş fabrikalarından kumaş tedarik edildiğini, ancak orasının da işgal edilmesi üzerine kumaş tedarikinin çok güçleştiğini söylemekte; askerin kışa kadar çarıkla, yemeni ile idare etmesi gerektiğini, kışın ayakkabı temin etmeye çalışacaklarını söylemektedir. Fevzi Paşa’nın konuşmalarından bazı bölümlere bakalım:
“İhsan Bey biraderimizin sual takririnde iki nokta soruluyor: Levâzım-ı iksaiye [Giydirme malzemeleri] ne dereceye kadar tedarik edilmiştir; ne tarihe kadar asker iksa ve ilbas edilebilecektir? Bunun için ordunun ilbası [elbisesi] hakkında müsaade buyurursanız biraz malumat vereyim.
İlbas hususunda yapılan teşebbüs; ikinci kısım Yunan taarruzundan sonra yapılan teşebbüstür. O zamana kadar Bursa bizim elimizde idi. İzmit çuha fabrikası bizim elimizde idi. Oradan birçok, külliyetli kumaş tedarik edebiliyorduk ve Bursa’nın birçok merakize kurbiyeti [merkezlere yakınlığı] ve eşya celbine müsaadesi itibariyle de o tarikten [yoldan] eşya celp ediyorduk ve İhsan Beyin korktuğu veçhile daha Haziran’da, yalnız Garp cephesi ordusunun değil, bütün orduların kış ihtiyacı düşünülmüş ve ona göre ihzaratta bulunulmuş ve celp edilen eşyanın bir kısmı Eskişehir’e ve bir kısmı da buraya kadar gelebilmiştir.
“Bundan sonra maalesef Bursa sukut etti [düştü, işgale uğradı] ve bu suhuletten mahrum kaldık; çuha fabrikası malumu âliniz olduğu veçhile zaptolundu. Bundan evvel oradan istifade ve fabrikanın bazı aksamını sökelim, başka yerde yapalım dedik, fakat ancak küçük bir fabrika yapabilecek bir kısmı Kayseri’ye naklonulabildi ve ondan da henüz istifade edilemiyor.
(…) Bilhassa bu iklimlerin ihtiyacı bir ay sonra şiddetlenir. Şunu da arz edeyim ki; biz ordumuzu ikinci defa giydirmiş oluyoruz ve bendeniz bütün cepheleri gezdim pek cüz’i elbisesiz var idi; ekserisi giydirilmiş idi. Fakat Yunan taarruzundan sonra askerin bir kısmı inhilâl etti [dağıldı] ve hemen yeniden bir ordu teşkili lâzım geldi ve bu suretle ikinci bir ilbas tertibatı yaptık ve yakın zamanda yeniden ilbas edeceğiz [giydireceğiz. Elbise vereceğiz] ve bütün askeri de giydirmeye çalışıyoruz… (Müzakere kâfidir sadaları)” (TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 1, s. 191-192)
Savaş bölgelerini gezen milletvekillerinden biri olan Sinop Milletvekili Rıza Nur Bey, 2 Ağustos 1921 tarihindeki gizli celse görüşmelerinde tespitlerini şu şekilde aktarmaktadır:
“(…) Orada gördüğümüz bu güzel şeyler yanında bir takım da kötü şeyler vardır. Meselâ arz eylediğim şu güzel şeyin yanında diğer bir şey vardır. Böyle bir ordu bulabileceğine âdeta kani olamaz. Buna rağmen elde güzel bir ordu mevcuttur. Kıtaat vardır ki 24 saat zarfında 84 km. yol yürümüş, şayânı takdirdir. İftihar etmeliyiz ve bu güzel işi de söylemeliyiz, şerefi her kime aitse o şeref hakikattir. Fakat bunun yanındaki kusurumuz, askerin bir defa çarığı yoktur. Yol yürüyen asker iyi kundura alır. Fakat bize çarık lazımdır. İyi bir çorapla kundura ister. Fakat çarığı yoktur. Bir kısmının var, çıplak ayaklı var. Ayağını… vakitte buraları gözüküyor, ayakları yalındır. Piyadelerin atı çarıktır.
“İkincisi; bazı menatıka [bölgelere] gittik, ki o menatıkta gölgesine sığınmak için ne bir ev, ne de şu kadarcık bir yaprak vardır. Bu asker bu güneşin karşısında sabahtan akşama kadar duruyor. Gece olduğu vakitte yüksek bir tepedir. Soğuk oluyor, bir kaputu yoktur.
“Sonra efendim bazı menatık [bölgeler] vardır ki su yoktur. Efradın mataraları eksiktir. Kurbaları yoktur, eksiktir, fıçı yoktur. Bu teşkilat mevcut değildir. Sonra ordunun %20 nisbetinde süngüsü yoktur. Süngü yapmak güç bir şey değildir ve bu, sa’yile yapılmak kabildir.” (a,g,e, c. 2, s. 132-133)
